Prof. dr hab. Andrzej Paluch

Prof. dr hab Andrzej Paluch (1944-2006) - socjolog i antropolog społeczny, twórca Zakładu Antropologii Społecznej IS UJ, w latach 1988-90 Dyrektor Instytutu Socjologii UJ.

 

Fragmenty wspomnienia dr Grażyny Kubicy-Heller o prof. Andrzeju Paluchu:

Urodził się 19 II 1944 w Krakowie. W l. 1958-63 uczęszczał do Liceum Plastycznego w Krakowie. Artystyczna wrażliwość była ważnym elementem jego habitusu. Ujawniała się później w zamiłowaniu do fotografii i potrzebie rejestrowania wizualnej strony świata. Jego artystyczna dusza wyrażała się również w uwrażliwieniu na piękno języka. Dobrze napisana fraza była dla niego ważną wartością. Nie znosił bylejakości polszczyzny i pseudonaukowego żargonu. Uważał, że głębszego rozumienia kultury może dostarczyć w pierwszym rzędzie sztuka. Polecał swym studentom czytanie współczesnych powieści.

Od 1963 do 1968 r. studiował etnografię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pracę magisterską Rozwój miast i urbanizacja w Afryce Zachodniej pisał pod kierunkiem Andrzeja Waligórskiego w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ, obronił w 1968 r. Promotor bardzo był dumny ze swego podopiecznego.

Pracę naukową rozpoczął w tym samym roku jako asystent w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii, a po reorganizacji – w Instytucie Socjologii, gdzie przebiegały dalsze etapy jego kariery. Doktorat w zakresie nauk humanistycznych na podstawie pracy Przemiany społeczne i kulturowe w Afryce współczesnej (promotor, Andrzej Waligórski) uzyskał w 1972 (niepublikowana), habilitację - zaś w 1977, tytuł naukowy profesora nauk humanistycznych – w 1991 r. z rąk prezydenta Lecha Wałęsy. W l. 1978-80 kierował Zakładem Oświaty i Kultury, a od 1980 do 1998 r. stworzonym przez siebie Zakładem Antropologii Społecznej, który był przez wiele lat jedyną placówką naukową o tej nazwie w Europie Wschodniej. Jednocześnie w l. 1973-76 kierował Pracownią Socjologiczną i Etnograficzną Instytutu Badań Polonijnych), a w l. 1990-92 - Pracownią Socjologiczno-Etnograficzną Międzywydziałowego Zakładu Historii i Kultury Żydów. Pełnił kilkakrotnie funkcję zastępcy dyrektora Instytutu Socjologii, w l. 1988-90 - dyrektora tego instytutu, a od 1991 do 1994 – prodziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego. Od 2002 r. pracował w Zakładzie Metod i Technik Badawczych Instytutu Socjologii UJ.

[...] Pozostał w pamięci uczniów przede wszystkim jako wspaniały nauczyciel, który rozpościerał przed nimi szerokie perspektywy swej dyscypliny. Antropologia społeczna za jego sprawą miała nieodparty urok. Była wolna od wpływu dominującej wtedy ideologii, a jednocześnie stanowiła intelektualne wyzwanie. Pod jego kierunkiem powstało wiele prac magisterskich oraz cztery doktorskie (Marioli Flis, Zdzisława Macha, Haliny Rusek i Jacka Nowaka). W założonym przez niego Zakładzie Antropologii Społecznej (w różnych okresach) pracowali: Janusz Mucha, Mariola Flis, Jan Kubik, Antoni Bydłoń, Zdzisław Mach, Marian Kempny, Grażyna Kubica, Janina Fenigsen-Orłowska, Tomasz Goban-Klas, Jerzy Światłowski, Krystyna Romaniszyn, Annamaria Orla-Bukowska, Dariusz Niedźwiecki, Jacek Nowak, Marcin Lubaś.

Twórczość naukowa Andrzeja Palucha dotyczyła na początku głównie problematyki zmiany społecznej. O tym traktowała zarówno jego praca doktorska, jak i książka habilitacyjna, Konflikt, modernizacja i zmiana społeczna. Analiza i krytyka teorii funkcjonalnej (Warszawa 1976). Inny rozdział stanowią rozważania nad problemami związanymi z asymilacją, które zawarł we współredagowanym z Hieronimem Kubiakiem tomie Założenia teorii asymilacji (Wrocław 1980), a także badania dotyczące skupisk polonijnych (w pracy zbiorowej: Stan i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi (Wrocław 1976).

Ważny etap jego działalności stanowiła praca nad przygotowaniem i redagowaniem Dzieł Bronisława Malinowskiego (był przewodniczącym Komitetu Wydawniczego w latach 1984-2001). Wypełnił w ten sposób testament prof. Waligórskiego, który przez wiele lat zabiegał o uznanie dla swojego mentora. Wstęp Palucha do pierwszego tomu Dzieł (Warszawa 1980) stanowi bardzo ważne krytyczne omówienie filozoficznych podstaw antropologii Malinowskiego. Główne tezy przedstawił później w tekście The Polish Background to Malinowski's Work, który ukazał się w najważniejszym brytyjskim piśmie antropologicznym „Man. The Journal of the Royal Anthropological Institute" w 1981 r. W serii "Myśli i Ludzie" w 1981 r. opublikował monografię poświęconą Malinowskiemu (2 wyd. Warszawa 1983). Kolejną książką omawiającą twórczość słynnego antenata była zbiorowa praca (współredagowana z Mariolą Flis) Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego (Kraków 1985). Stanowiła ona pierwsze wspólne przedsięwzięcie Andrzeja Palucha i grona jego uczniów. Następnym było zorganizowanie we wrześniu 1984 r. w Krakowie międzynarodowej konferencji dla uczczenia stulecia urodzin Malinowskiego, poprzedzone uroczystością nadania jego znakomitemu uczniowi, Raymondowi Firthowi honorowego doktoratu. Zjechało wtedy do Krakowa wielu świetnych antropologów, by wymienić tylko: Lucy Mair (studentkę Malinowskiego), Ernesta Gellnera, Edwina Ardenera, Jean LaFontaine, czy Michaela Younga. Feliks Gross nie mógł przyjechać, bo odmówiono mu polskiej wizy. Obecne były wszystkie trzy córki Malinowskiego wraz z rodzinami. Obchody stanowiły wielkie wydarzenie naukowe, ale i organizacyjne. Pokłosiem tej konferencji był tom Malinowski Between Two Worlds. The Polish Roots of an Anthropological Tradition (red. Roy Ellen, Ernest Gellner, Grażyna Kubica, Janusz Mucha) wydany przez Cambrigde University Press 1988, do którego Andrzej Paluch napisał wstęp i jeden z rozdziałów.

Zwieńczeniem jego zainteresowań historycznych była książka Mistrzowie antropologii społecznej. Rzecz o rozwoju teorii antropologicznej (PWN Warszawa 1990). Starał się w niej przedstawić poszczególne nurty teoretyczne poprzez ich przedstawicieli. Zamierzał uzupełnić swą książkę o nowe postaci i wydać ponownie, negocjował to z wydawnictwem. Niestety nie zdążył zrealizować tego planu.

Współpraca z Jonathanem Webberem nad projektem „Galicja" była bardzo ważnym etapem w naukowej biografii Andrzeja Palucha i całego zakładu. Badania terenowe w ramach tego projektu dotyczyły najpierw pamięci ludności Oświęcimia na temat obozu Auschwitz, a później stosunków etnicznych w całej byłej Galicji, ze szczególnym uwzględnieniem pamięci o żydowskich współobywatelach. Tych spraw dotyczyły ostatnie publikacje Palucha: Konzentrationslager Auschwitz: The View from Outside, [w:] The Jews in Poland, (red. A.K. Paluch, Kraków 1992); KL Auschwitz, [w:] Europa po Auschwitz, ( red. Zdzisław Mach, Kraków 1995); "Pietas" i "impietas" wobec tożsamości etnicznej i religijnej. Przykład Galicji, [w:] Etniczność i religia, (red. A. Posern-Zieliński, Poznań 2001). Pod koniec życia interesował się głównie antropologią języka i rozpoczął pracę nad książką na ten temat dla wydawnictwa Scholar. Niestety nie zdążył jej ukończyć.

[...] Od czasów wczesnej młodości datowała się jego pasja do tatrzańskich wspinaczek i miłość do gór. Było w tym zarówno zamiłowanie do „prawdziwe męskiej przygody", estetyczny zachwyt nad pięknem krajobrazu, jak i fascynacja góralszczyzną. W późniejszych latach Andrzej Paluch wspinał się także w Alpach, górach Szkocji, czy - w Stanach Zjednoczonych. Członkostwo krakowskiego Klubu Wysokogórskiego bardzo sobie cenił i umieszczał w swoich życiorysach obok przynależności do różnych ważnych towarzystw naukowych. W wyprawach górskich często towarzyszył mu Grzegorz Babiński.