Prof. dr hab. Paweł Rybicki

prof. dr hab. Paweł Rybicki (1902-1988) - socjolog, historyk nauki; autor prac, takich jak: "Arystoteles. Początki i podstawy nauki o społeczeństwie", "Społeczeństwo miejskie", "Struktura społecznego świata"; kierował Katedrą Socjologii i Demografii Uniwersytetu Jagiellońskiego, a potem Zakładem Socjologii Ogólnej w Instytucie Socjologii UJ.

Fragmenty wspomnienia o prof. Pawle Rybickim autorstwa Jacka Szmatki; „Studia Socjologiczne", nr 4/1988.

"Profesor Paweł Rybicki był w polskiej socjologii postacią wręcz wyjątkową, a już zupełnie nie sposób przecenić Jego roli, jaką odegrał w życiu naukowym krakowskiego ośrodka socjologicznego. Urodził się 30 września 1902 roku w Janowie Lwowskim, ale Jego lata młodzieńcze były związane ze środowiskiem lwowskim. Tutaj ukończył III Gimnazjum i tutaj w roku akademickim 1920/1921 rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza, by ukończyć je w 1924 roku. Już w dwa lata później doktoryzuje się w tymże Uniwersytecie na podstawie rozprawy „Etyka Jana Kochanowskiego", która aczkolwiek była pracą polonistyczną, to jednak zawierała wiele wątków socjologicznych i wyraźnie zwiastowała późniejsze zainteresowania Profesora. Cztery lata później wyjeżdża na studia, najpierw do Berlina, a potem do Kolonii. Od tego momentu Profesor Rybicki dokonuje wyraźnego samookreślenia — dyscypliną, która będzie głównym przedmiotem Jego badań, staje się socjologia. Pobyt w Niemczech to przede wszystkim studia pod kierunkiem Leopolda von Wiese, które zadecydowały nie tylko o wyborze socjologii, ale także wywarły piętno na to, w jaki sposób ta socjologia będzie potem przez Pawła Rybickiego uprawiana. Kolejnym etapem studiów zagranicznych był Paryż, gdzie Profesor kontynuował studia socjologiczne pod kierunkiem Paula Fauconneta, następcy Emila Durkheima na katedrze socjologii w Sorbonie. Ten pobyt miał także ogromne znaczenie dla Jego późniejszych studiów socjologicznych, w których dostrzec można wyraźne wpływy myśli Durkheima.

[…] Jego rozprawa „Z podstawowych zagadnień grupy społecznej", opublikowana w 1935 roku, podejmująca problematykę ontologiczną w socjologii, może bez wątpienia być uważana za jedną z najważniejszych tego typu prac w polskiej socjologii. Wyraźne są w tej pracy echa kontaktów Profesora ze szkołą Emila Durkheima. Zresztą problematyka ontologiczną zawsze była obecna w Jego twórczości: wystarczy wspomnieć studium „Problemy ontologiczne w socjologii" opublikowane w 1965 roku. Żaden polski socjolog nie poświęcał tak wiele miejsca w swojej twórczości zagadnieniom filozofii nauk społecznych, a zwłaszcza ontologii socjologii, i żaden nie czynił tego w tak nowatorski sposób.

Książka Pawła Rybickiego pt. „Arystoteles. Początki i podstawy nauki o społeczeństwie" (1963) jest do dzisiaj pracą zupełnie wyjątkową nie tylko na gruncie socjologii polskiej, ale z całą pewnością także i światowej. Autor przeprowadza z pozoru analizę z dziedziny historii myśli społecznej — analizę socjologicznych wątków twórczości Arystotelesa — ale wnikliwy czytelnik łatwo dostrzeże, że P. Rybickiemu chodzi także, jeśli nie głównie, o pokazanie, że myśl Arystotelesa wykorzystana współcześnie przez socjologię mogłaby pchnąć ją na inne tory. Ponadto Profesor Rybicki był bodajże pierwszym socjologiem w skali światowej, który tak precyzyjnie pokazał, iż rodowód współczesnej socjologii sięga aż filozofii starożytnej. Była to myśl znana, ale nikomu przed P. Rybickim nie udało się pokazać tego tak precyzyjnie.

Już te dwa wątki twórczości Profesora — zagadnienia ontologii świata społecznego oraz historia myśli społecznej poszerzona o elementy teorii społecznej — sugerują, że Paweł Rybicki (nie sygnalizując tego wyraźnie w żadnym ze swych tekstów) dążył do sformułowania całościowej koncepcji teoretycznej. Dowodzą tego wyraźnie Jego późniejsze prace.

W 1970 roku, podczas VII Światowego Kongresu Socjologicznego w Warnie Profesor Rybicki wygłasza referat „The Approaches in Sociological Classics and the Current Phrasing of Issues in Relating Microsociology to Macrosociology". Referat ten, wprawdzie nigdzie nie publikowany przez Profesora, stanowił bardzo ważny krok w badaniach nad tą problematyką. Po pierwsze, po raz pierwszy problematyka została uwolniona od uproszczeń i pozornych dylematów. Po drugie, Profesor nadał tej problematyce szeroką perspektywą filozoficzno-teoretyczną, przenosząc całą tę kwestię na zupełnie inny poziom niż miało to miejsce w innych opracowaniach w literaturze światowej w tamtym okresie. Po trzecie, zdecydować się na problematykę wzajemnych relacji pomiędzy mikro- i makrosocjologią oraz mikro- i makrostruktur społecznych wymagało dużej odwagi, albowiem wtedy było to zagadnienie całkowicie marginesowe. Nikt nie mógł przypuszczać, że w ciągu osiemnastu lat urośnie ono do rangi fundamentalnego problemu w teorii socjologicznej. Jakie było rzeczywiste znaczenie wspomnianego artykułu, można było się zorientować dopiero po dziewięciu latach, w 1979 roku, kiedy opublikowane zostało największe dzieło teoretyczne Pawła Rybickiego — „Struktura społecznego świata. Studia z teorii społecznej". Ale już wcześniej, w 1972 roku, kiedy ukazała się drukiem książka „Społeczeństwo miejskie", można było dostrzec, że Profesor jest na drodze do skonstruowania całościowej koncepcji społecznej. Wbrew pozorom nie było to tylko dzieło ograniczające się do prezentacji socjologicznej problematyki miasta — wykraczało ono daleko poza krąg socjologii miasta będąc w istocie wstępną prezentacją szeroko rozumianej problematyki struktur społecznych.

[…]Profesor przez bez mała dwadzieścia lat był Przewodniczącym Krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, starając się w umiejętny sposób integrować to duże, bardzo zróżnicowane, pełne wewnętrznych sprzeczności środowisko socjologiczne. Przez 14 lat — od roku akademickiego 1957/1958 do 1972 roku — kierował najpierw Katedrą Socjologii i Demografii Uniwersytetu Jagiellońskiego, a potem Zakładem Socjologii Ogólnej w Instytucie Socjologii UJ".