Projekt badawczy: Różnice i granice w procesie tworzenia wielkomiejskich społeczności sąsiedzkich. Studium społeczno-przestrzenne

Projekt uzyskał finansowanie Narodowego Centrum Nauki

Kierowniczka projektu: dr Marta Smagacz-Poziemska
Zespół badawczy: dr hab. Andrzej Bukowski, dr Karol Kurnicki, dr Marcjanna Nóżka.
Czas trwania projektu: 2015-2018

 

Co jest celem projektu?

Celem projektu jest wypracowanie koncepcji wyjaśniającej mechanizmy powstawania i reprodukowania miejskich zbiorowości terytorialnych na poziomie osiedla. Celami szczegółowymi są m.in.: zbadanie i ustalenie wzorów praktyk społecznych jako wskaźników różnicowania się społecznego i de-różnicowania, budowania społecznych dystansów oraz ich ograniczania, a także odkrycie relacji społeczno-przestrzennych, według których tworzą się, reprodukują i zmieniają osiedlowe zbiorowości. Przedmiotem badań będzie treść, charakter i zakres praktyk podejmowanych w ramach sąsiedztw różnicujących się w odmiennych środowiskach przestrzennych i społecznych.

Projekt zmierza zatem do wskazania: 1) czynników determinujących miejsce zamieszkania, 2) wpływających na identyfikację z nim, 3) powodujących odtwarzanie się codziennych i okolicznościowych praktyk (powtarzalnych sposobów działania/aktywności mieszkańców) oraz 4) strukturyzujących społeczność. Związki człowieka i przestrzeni przejawiają się w praktykach, jakie ludzie podejmują w danym otoczeniu, zależnym w szerszej perspektywie od czynników politycznych i administracyjnych (planowanie przestrzenne, własność, działania instytucji i organizacji rozumianych jako aktorzy miejskiego życia). Same praktyki społeczno-przestrzenne będą w konsekwencji ujmowane jako istniejące w sieci relacji, realizowanych zarówno w życiu codziennym, jak i zależnych od szerszych procesów społeczno-politycznych. Przyjmujemy założenie, że niewielkie sąsiedztwa, nazywane w projekcie osiedlami, mogą stanowić swoiste laboratorium społeczne, w którym da się obserwować ogólniejsze mechanizmy i zjawiska. W tworzeniu koncepcji odwołamy się do teorii Pierre'a. Bourdieu, relacyjnej koncepcji granic społecznych Fredrika Bartha oraz relacyjnych teorii przestrzeni, zwłaszcza ujęcia Doreen Massey.

Główne pytania badawcze to: 1. Które różnice/dystynkcje są istotnymi/głównymi czynnikami powstawania/reprodukowania grup społecznych i granic społecznych w przestrzeni (socjo-przestrzeni), 2. W jakich okolicznościach, kontekstach owe różnice / dystynkcje stają się znaczące?

Koncepcja i plan badań

Projekt nawiązuje do badań, jakie prowadzili członkowie zespołu badawczego w ostatnich 7 latach, w tym nad społecznościami osiedli blokowych w Krakowie w 2013 i 2014 r. (na zlecenie Urzędu Miasta Krakowa). Z naszej analizy stanu badań wynika, że badania miejskie w Polsce ujmują procesy przestrzenne i społeczne przede wszystkim jako rezultat posiadania przez mieszkańców określonych cech (np. status społ.-ekon.), co wpisywane jest w paradygmat makrostrukturalny; w konsekwencji dyskurs naukowy o mieście zamyka się w kategoriach „prywatyzacji" i „komercjalizacji" przestrzeni. Z naszych ostatnich badań i obserwacji wynika, że do opisu i rozumienia procesów miejskich nie wystarczają koncepcje, w których uwzględnia się głównie cechy społeczno-demograficzne jednostek (wykształcenie, status itd.). Osiedla grodzone nie są zamieszkiwane wyłącznie przez osoby o wysokim statusie społ. (w Krakowie powszechne jest zjawisko wynajmowania np. studentom mieszkań w takich osiedlach), zaś osiedla, które w lokalnym dyskursie politycznym mają znamiona degradacji (i są obszarami planowanej rewitalizacji), zamieszkiwane są przez społeczności, których nie da się w prosty sposób zakwalifikować i skategoryzować wg „sztywnych" kryteriów statystycznych (wykształcenie, status etc.).

Plan badań i pytania szczegółowe:

1. Konceptualizacja i operacjonalizacja

Uszczegółowienie i powiązanie głównych kategorii teoretycznych. Analiza zastanych danych statystycznych, wybór obszarów badawczych, schemat próby badawczej, przygotowanie narzędzi badawczych.

2. Pilotażowe badania terenowe (1 miasto), analiza danych i korekta narzędzi

Jakie praktyki społeczne podejmują mieszkańcy wobec innych mieszkańców z wykorzystaniem przestrzeni oraz innych ożywionych i nieożywionych elementów? Jakie jest znaczenie przestrzeni i przedmiotów w relacjach pomiędzy mieszkańcami? W jaki sposób praktyki społeczne są zaznaczane w przestrzeni?

3. Zasadnicze badania terenowe (2 miasta)

Pytania jak w pkt. 2. oraz: poprzez jakie praktyki i w jakich kontekstach dochodzi do różnicowania się społecznego i deróżnicowania, budowania dystansów i ich ograniczania. W jakie wzory układają się te praktyki?

4. Wstępne opracowanie danych empirycznych (dla każdego przypadku)

Jakie są kategorie/typy relacji społecznych, w których ludzie zaznaczają lub zacierają (ignorują) różnice społeczne? Jakie są wzory przekształcania i reprodukcji relacji społeczno-przestrzennych?

5. Końcowe opracowanie wyników badań, analiza porównawcza, budowanie modelu teoretycznego/koncepcji

Jakie są mechanizmy powstawania i reprodukowania miejskich zbiorowości terytorialnych na poziomie osiedla? Do jakiego stopnia powiązane są ze sobą integracja/segregacja społeczna oraz integracja/segregacja przestrzenna?

Jak będziemy prowadzić badania?

Planowane badania będą prowadzone metodami przede wszystkim jakościowymi, uzupełniająco wykorzystane będą techniki i dane o charakterze ilościowym. Etapowy charakter badań służy kumulacji wiedzy, weryfikacji problemów badawczych i doskonaleniu zastosowanych procedur, metod i narzędzi, celem wypracowania metodologii badań nad społecznymi praktykami wytwarzania i odtwarzania/przetwarzania wielowymiarowych sąsiedzkich granic, związanych także hierarchicznością strukturalną.

Kryteria doboru próby/sąsiedztw:

Badania terenowe zostaną przeprowadzone w 3 polskich miastach - badania pilotażowe w Krakowie, w kolejnym etapie badań zostaną wytypowane 2 duże miasta polskie, zróżnicowane ze względu na model urbanistyczny, dynamikę przemian społeczno-przestrzennych (miasto kurczące się – miasto zwiększające populację, wskaźniki rynku pracy) i kontekst regionalny (w ramach historycznych zaborów). We wytypowanych do badań miastach, po etapie desk research i wywiadach z ekspertami (przedstawiciele administracji, spółdzielni, firm deweloperskich, eksperci lokalni) zostaną wybrane po 2 osiedla (odrębne jednostki administracyjne i urbanistyczne) o podobnej wielkości (1-2 tys. mieszkańców), w tym jedno powstałe przed 1990 rokiem i jedno powstałe po 2000 roku. Po trwającym 7 miesięcy pilotażu, badania na terenie wytypowanych osiedli będą realizowane równolegle przez okres czterech miesięcy.

Metody i techniki wykorzystywane w projekcie:

A) Desk research - analiza literatury i danych zastanych (m.in. dane urzędowe, dane GUS, dane z badań, analiza map, dane z rynku nieruchomości, analiza lokalnych polityk).

B) Badania terenowe:

1. Metody wizualne - zgromadzenie zdjęć przedmiotów, miejsc i sytuacji, które według respondentów są istotne, wpisane są w mapę ich codziennych praktyk, czy też są w jakiś sposób problematyczne (np. utrudniają poruszanie się, określają przestrzenne granice, w rodzaju: „tam się nie chodzi", „tamtych rejonów nie znam", etc.). Materiały będą pochodziły z fotospacerów, udostępnionych zasobów prywatnych respondentów i dzienników fotograficznych. Fotospacery stanowią integralną część wywiadów przeprowadzonych z kluczowymi informatorami, wybranymi ze względu na długość zamieszkiwania i zaangażowanie w sprawy osiedla (np. przedstawiciel/ka wspólnoty mieszkaniowej). Łącznie na każdym osiedlu przewiduje się realizację 10-15 fotospacerów. Ich długość uzależniona jest od wyznaczonej przez badanych trasy i wielkości obszaru jaki uznają oni za teren osiedla, prowadzonej w ich trakcie narracji (zakładany czas 1 fotospaceru 30-60 min).

2. Obserwacja (uczestnicząca i nieuczestnicząca): mapowanie zachowań, rejestrowanie trajektorii ruchu, opis zachowań badanych w danej sytuacji (na podstawie schematów do kodowania interakcji, w oparciu o indeks rodzajów interakcji i miejsc, w których można je zaobserwować), w celu ustalenia przestrzennie/kontekstowo warunkowanych praktyk społecznych.

3. Wywiady pogłębione (40-60 wywiadów na każdym osiedlu) z informatorami-ekspertami, mieszkańcami, użytkownikami osiedla. Pytania m.in. o styl życia, relacje sąsiedzkie w formie praktyk, społeczne znaczenie przedmiotów: jak pomagają/utrudniają nawiązywanie relacji z innymi, wychodzenie/wchodzenie w przestrzeń (także zewnętrzną), etc. Opinie w odniesieniu do tego, jak dany przedmiot pojawia się w konkretnej sytuacji, czy określonym środowisku pierwotnie zebrane zostaną metodą naturalnego kontekstu (od uczestników osiedlowego życia). W kolejnych etapach tak zgromadzona wiedza zostanie poddana weryfikacji (Sulima 1999). Narracje z wywiadów traktowane są jako dyskurs o przestrzeni, stąd przeprowadzona zostanie jego krytyczna analiza (ustalenie regularności, ram, typowych określeń). Wypowiedzi analizowane będą także z wykorzystaniem narzędzi pomocniczych: inwentarzy Ja-My-Oni i temperatur emocjonalnych, które posłużą ustaleniu liczby i ważności realnych i symbolicznych obiektów odnoszących się do i konstytuujących sąsiedztwa. Na tej podstawie opracowane zostaną m.in. „mapy sąsiedztwa" (Fatyga i in. 2000).

4. Studia przypadków: badanie „społecznej genealogii elementów przestrzennych", z uwzględnieniem perspektywy opierającej się na społecznym działaniu przedmiotów. W analizie materialności przestrzeni pytania: co doprowadziło do powstania takiej, a nie innej aranżacji przestrzeni? jak jest ona używana na co dzień? jakie praktyki wymusza? co może znaczyć dla różnych osób i grup?

Jakie rezultaty chcemy osiągnąć?

Rezultatem projektu będzie model teoretyczny, rozwinięty i ugruntowany na podstawie badań empirycznych, które posłużą też wypracowaniu metodologii badań nad miejskimi społecznościami w proponowanym przez nas paradygmacie teoretycznym. Efekty badań, opublikowane w formie artykułów i monografii, wzbogacą dorobek socjologii miasta, społeczności lokalnych i socjologii przestrzeni oraz będą mogły być wykorzystane w rozwinięciu teorii struktur społecznych. Poznanie wzorów praktyk społeczno-przestrzennych w wielkomiejskich sąsiedztwach oraz czynników wytwarzania granic społeczno-przestrzennych, jest warunkiem koniecznym do opisania i wyjaśnienia procesów występujących na obszarach mieszkalnych współczesnych miast.

Rezultaty badań będą mieć przełożenie na wzrost wiedzy o mechanizmach różnicowania społecznego na poziomie makrostrukturalnym. Praktycznym rezultatem będzie potencjalny wpływ wyników na kształtowanie przestrzeni na gruncie oficjalnych polityk miejskich i centralnych, takich jak planowanie i zagospodarowanie przestrzenne, co jest szczególnie istotne na obecnym etapie rozwoju polskich miast.